Економиите во Централна и Источна Европа покажуваат изненадувачка отпорност на глобалните шокови, но се соочуваат со нов предизвик – како од производствени бази за западните компании да прераснат во економии што создаваат поголема додадена вредност.
И покрај енергетските шокови, геополитичките тензии и неизвесноста во европската индустрија, економиите во Централна, Источна и Југоисточна Европа продолжуваат да бележат релативно силен економски раст.
Според најновата есенска прогноза на Виенскиот институт за меѓународни економски студии (wiiw), која опфаќа 23 земји, државите од источниот дел на Европската Унија во 2026 година се очекува да остварат просечен раст од 2,2%, а во 2027 година од 2,5%.
Тоа е повеќе од двојно повисока стапка од прогнозираниот раст на еврозоната, кој изнесува 0,9% во 2026 и 1% во 2027 година.
Додека некои земји, како Романија и Словачка, се соочуваат со големи буџетски дефицити и слабоста на германската автомобилска индустрија, Полска, Казахстан и земјите од Западен Балкан бележат силен економски подем.
Но, зад овие бројки се одвива многу поважна промена: економскиот модел врз кој со децении се темелеше растот на Централна и Источна Европа постепено се трансформира.
Крај на моделот заснован на евтино производство?
Во меѓувреме, земјите-членки на ЕУ од источниот дел на Европа минуваат низ темелна трансформација на својот модел на раст – оддалечувајќи се од традиционалната улога на центри за евтино производство за западните индустриски компании, кон економски модел заснован на производи и услуги со повисока додадена вредност, силна приватна потрошувачка и јавни инвестиции.
„Земјите што инвестираат во технологија и продуктивност – на пример, преку автоматизација и дигитализација – имаат добри изгледи за понатамошен економски просперитет. Полска, а донекаде и Чешка, го покажуваат патот“, вели Ричард Гривсон, заменик-директор на wiiw и главен автор на прогнозата.
Тој укажува на високотехнолошката индустрија во Полска, која во текот на изминатата деценија пораснала за околу 40%.
Германската автомобилска индустрија повеќе не е сигурен мотор на растот
Сепак, малку е веројатно дека регионот ќе има толку голема корист од бавното економско закрепнување на Германија, како што тоа беше случај во минатото. Причината е што растот во Германија сега сè повеќе се потпира на трошоците за одбрана и инфраструктура, наместо на традиционално доминантните сектори – автомобилската индустрија и производството на машини – сектори во кои економиите од Централна и Источна Европа се многу подлабоко интегрирани.
„Сепак, инвестициите во одбранбената индустрија во Централна и Источна Европа, како и приливот на средства од ЕУ, даваат значителен поттик за економскиот раст“, вели Гривсон.
Поостриот став на ЕУ во трговскиот спор со Кина, исто така, има влијание. Од една страна, зголемениот протекционизам на ЕУ би можел да им овозможи одреден простор за здив на индустриите во регионот, особено на автомобилскиот сектор, кој е тесно интегриран со германската индустрија и се соочува со жестока конкуренција од Кина. Од друга страна, кинеските директни инвестиции и увозот на репроматеријали од Кина веројатно ќе станат потешки и поскапи.
Полска предводи, Западен Балкан со раст над 3%
Wiiw предвидува просечен раст од 2,2% за земјите-членки на ЕУ од источниот дел во 2026 година – што е непроменето во однос на летната прогноза.
Во 2027 година се очекува растот благо да се забрза до 2,5%, што претставува мала нагорна ревизија од 0,1 процентен поен. Следствено, земјите од ЕУ во регионот веројатно ќе бележат раст повеќе од двојно повисок од оној во еврозоната, како оваа, така и следната година (2026: 0,9%; 2027: 1%) и би требало да можат да го продолжат процесот на економско приближување.
Романија претставува значаен исклучок, бидејќи оваа година ќе се соочи со блага рецесија (-0,4%) поради строгите мерки за фискална штедливост. Полска повторно е лидер во растот меѓу земјите-членки на ЕУ од источниот дел, со стапка од 3,7% оваа година и 3% следната година.
Унгарија, која пролетта успеа да се ослободи од авторитарното владеење на долгогодишниот премиер Виктор Орбан, доживува економско заживување; се очекува раст од 1,7% оваа година и 2,6% во 2027 година.
Се очекува економиите на шесте земји од Западен Балкан да забележат просечен раст од 3,2% во 2026 година и 3,3% во 2027 година. За Србија, каде што на 25 октомври се одржуваат избори – на кои поранешниот претседател Александар Вучиќ ќе се обиде да стане премиер – се предвидува раст од 3,3% во 2026 година и 3,4% во 2027 година. Турција, исто така, бележи релативно добри резултати, со проектиран раст од 2,9% оваа година и 3,5% следната година, иако институтот wiiw ја намали својата прогноза за двете години за 0,4 процентни поени.
