Моделот на привлекување странски инвестиции преку евтина работна сила и државни субвенции во Србија е практично исцрпен. Растот на платите, повисоките трошоци за производство и неповолните состојби во европската индустрија веќе влијаат врз работењето на странските компании, од кои дел ги затвораат фабриките или го намалуваат производството. Економијата мора да се насочи кон инвестиции со поголема додадена вредност и посилен развој на домашниот приватен сектор, предупредува членот на Фискалниот совет на Србија, Слободан Миниќ.
Од почетокот на 2023 година, повеќе од десет странски компании кои користеле државни субвенции во Србија ги затвориле своите производствени капацитети или најавиле затворање, додека најмалку уште толку компании го намалиле обемот на производство.
Според Миниќ, заминувањето на инвеститорите е првенствено последица на променетите економски услови, бидејќи Србија повеќе не располага со евтина и изобилна работна сила, што пред една деценија беше една од нејзините главни конкурентски предности.
„Заминувањето на инвеститорите е првенствено последица на економските околности, бидејќи Србија повеќе не е дестинација со изобилство и евтина работна сила, како што беше пред десет години. Претходниот модел на привлекување странски инвестиции е практично исцрпен и потребно е да се создадат услови за посилен развој на домашната економија“, изјави Миниќ за РТС.
Последна во низата странски компании што најавија затворање на производствените капацитети во Србија е германската компанија „Дрекслмајер“ (Draxlmaier), која најави прекин на производството во фабриката во Зрењанин поради недостиг од нарачки.
Меѓу компаниите што во изминатиот период ги затворија своите фабрики или најавија затворање се и „Бенетон“ во Ниш, „Леони“ во Малошиште, „Кентаур“ во Врање, „Џинси“ во Лесковац и „Новарес“ во Зрењанин.
Покрај затворањето на производствените капацитети, дел од странските инвеститори го намалија обемот на производство и бројот на вработени, што дополнително го зголеми притисокот врз локалните економии и пазарот на трудот.
Повисоките плати ја намалуваат конкурентноста на трудоинтензивните индустрии
Растот на просечната и минималната плата, зголемените трошоци за работна сила и реалното зајакнување на еврото придонеле Србија да ја изгуби конкурентската предност во одредени трудоинтензивни дејности.
Според Миниќ, трошоците за работна сила по единица производ во овие сектори речиси се изедначиле со оние во земјите од Централна и Источна Европа.
Дополнителен притисок врз странските инвеститори создаваат и неповолните меѓународни економски околности, особено кризата во европската автомобилска индустрија, која директно се одразува и врз фабриките во Србија.
„Моделот што постоеше во последните десет години, кој се базираше на привлекување инвеститори заинтересирани првенствено за поевтина работна сила и државни субвенции, практично е потрошен. Кога нема повеќе евтина работна сила, компаниите немаат толку силна причина да останат, особено кога истекуваат субвенциите“, објаснува Миниќ.
Над 250 договори со странски инвеститори, но без значајна промена во структурата на инвестициите
Во изминатата деценија Србија потпишала повеќе од 250 договори со странски инвеститори. Сепак, според оценката на Фискалниот совет, ваквата политика не била проследена со доволно значајна промена во структурата и квалитетот на инвестициите.
Недостигало посилно насочување кон компании кои создаваат поголема додадена вредност, воведуваат современи технологии и отвораат подобро платени работни места.
Миниќ оценува дека ваквиот развоен модел ја довел Србија во ризик од таканаречената „стапица на среден доход“, состојба во која економијата ги губи предностите на евтината работна сила, но сè уште нема доволно развиени капацитети за натпревар во индустрии со висока додадена вредност.
Иако заминувањето на странските компании засега не предизвикува драматични последици на макроекономско ниво, ефектите врз вработеноста и локалните економии се значајни.
Според проценките што ги наведува Миниќ, затворањето и намалувањето на производството во странските компании довело до губење на неколку илјади, а можеби и над десет илјади работни места.
Последиците се особено изразени во помалите и економски послабо развиени средини, каде што големите фабрики често се меѓу најзначајните работодавачи.
Со затворањето на производствените капацитети не се губат само директните работни места, туку се намалува и економската активност на локалните трговци, транспортери, добавувачи и други компании поврзани со работењето на фабриките. Истовремено, локалните самоуправи остануваат без дел од приходите.
Поради тоа, Миниќ смета дека заминувањето на големите инвеститори бара посебни мерки за ублажување на економските и социјалните последици во погодените региони.
Потребен е нов модел на економски раст
Досегашниот модел на економски развој на Србија во голема мера се потпирал на два извора – странските директни инвестиции и големите државни вложувања во инфраструктурата.
Фискалниот совет оценува дека потенцијалот на ваквиот модел е исцрпен и дека во наредниот период приоритет треба да биде создавањето услови за посилен развој на домашниот приватен сектор.
„Подобри услови за работење, ефикасни институции, владеење на правото, доследна примена на прописите и поголема правна сигурност се неопходни за развој на домашната економија“, нагласува тој.
Миниќ нагласува дека странските инвестиции сами по себе не се проблем, туку дека клучно прашање е нивниот квалитет и структура.
Наместо потпирање на евтина работна сила и субвенции, идниот економски развој треба да се темели на поголема продуктивност, технолошки напредок, инвестиции со повисока додадена вредност и подобри услови за работење на домашните компании.
Светската банка со слично предупредување и за Македонија
Неодамна и Светската банка предупреди дека досегашниот модел на економски раст во Македонија, кој во голема мера се потпира на приватната потрошувачка и странските директни инвестиции со ниска додадена вредност, ги достигнува своите граници и не обезбедува доволно брзо приближување на животниот стандард кон европскиот просек.
Светската банка посочува дека ниската продуктивност, недоволните инвестиции, слабата конкуренција и недостигот од квалификувана работна сила се меѓу главните ограничувања за побрз економски развој.
Светската банка препорачува поголемо насочување кон инвестиции со повисока додадена вредност, воведување нови технологии, зголемување на продуктивноста и подобрување на деловното опкружување.
Ваквите оценки укажуваат на сличен структурен предизвик со кој се соочуваат и Србија и Македонија – постепено исцрпување на конкурентноста заснована на ниски трошоци за работна сила и потреба од премин кон економски модел што ќе се темели на знаење, иновации и поголема продуктивност.
Извор: РТС, изјави на Слободан Миниќ, член на Фискалниот совет на Србија.
